De rode draad

Adriaantje de Jong • 1 september 2021

Borduren in Bunschoten-Spakenburg

In Museum Spakenburg is tot 28 augustus 2021 een tentoonstelling te zien over merk- en letterlappen.  
Het museum bezit een mooie collectie, maar de meeste stukken bevinden zich doorgaans in het depot. Het is opvallend dat deze familiestukken, die voornamelijk dateren uit de 19de- en 20ste- eeuw, vaak generaties lang zorgvuldig zijn bewaard en gekoesterd. In deze tentoonstelling worden ze voor het voetlicht gebracht. 
 

 

Veel vrouwen op leeftijd herinneren zich nog wel dat zij zelf een (rode)schoollap borduurden. Vanaf 1878 tot 1974 stond het vak 'nuttige handwerken voor meisjes' dan ook verplicht op het rooster van alle lagere scholen. 
Ze leerden kousen breien, stoppen en mazen, haken, borduren, naaien en soms ook patroontekenen. Deze vaardigheden waren uiterst nuttig, zeker omdat textiel tot in de jaren zestig kostbaar was. 

De merk- of letterlap werd uitgevoerd in kruissteekjes en meestal geborduurd met rode borduurzijde. De letters en cijfers waarop geoefend werd dienden om later het linnengoed van de uitzet te kunnen merken, met de beginletters of initialen van de eigenaar. Ook werden ze soms genummerd (om aan te geven hoeveel stuks er van het soort linnengoed was).
Vanaf 1974 veranderde het vak ‘handwerken’ in ‘textiele werkvormen’. Dit werd ook aan jongens onderwezen. Al gauw verdween het vak naar de marge en in 1985, bij de invoering van de ‘Wet op het basisonderwijs’ verdween het definitief van de lesroosters. 

Naast de schoolhandwerken wordt er in de tentoonstelling ook aandacht besteed aan de historie van het borduren in kruissteek. Al vanaf de 15de eeuw zijn er merklappen in de westerse wereld vervaardigd. De oudst bekende merklap in de collectie van Museum Spakenburg dateert uit 1771. Op deze merklappen zijn vaak ook veel patronen te vinden met een rijke symboliek, waarvan de meeste maaksters de betekenis overigens niet kenden; zij kozen wat ze mooi vonden of wat hun naailerares of moeder hen voorschotelde. 
 
Een belangrijk deel van de tentoonstelling is ingeruimd voor borduurlappen uitgevoerd in wol op stramien uit de 19de- en begin 20ste-eeuw. Dit type borduurlappen is ook wel bekend onder de naam Berlijns wolwerk. De patronen kwamen veelal uit Duitsland (voornamelijk Berlijn) en verschenen in grote oplage bij gespecialiseerde uitgeverijen. Ook kwam er speciaal garen op de markt in ontelbaar veel kleuren. De patronen en het garen werden enorm populair en het is dan ook niet verwonderlijk dat ook in Bunschoten-Spakenburg veel Berlijns wolwerk bewaard is gebleven. 
 
Wat alle merk- borduur- en letterlappen gemeen hebben is het persoonlijk karakter van het handwerk, dat door generaties vrouwen is beoefend. Dit vormt de rode draad en is zeker bijzonder om in deze tentoonstelling verzamelt te zien. 


Deel dit artikel

door Jeanet Huijgen • 22 september 2026
Cultureel Café: Boerenleven van toen en nu Hoe zag het boerenleven er vroeger uit en hoe ziet het boerenbedrijf er vandaag de dag uit? Tijdens dit Cultureel Café gaan we in gesprek over het boerenbedrijf en het boerenleven van toen en nu.
door Jeanet Huijgen • 8 september 2026
Zoals gebruikelijk is ook doet Museum Spakenburg ook dit jaar weer mee als locatie van de Kunstroute. Omdat dit evenement op 11 en 12 september, wederom samenvalt met het weekend van Open Monumentendag is er besloten de deuren wagenwijd open te zetten. Dit betekent dat dit weekend het museum gratis te bezoeken is! Weidy van den Geest exposeert haar werk in het museumcafé en uiteraard is ook onze tijdelijke expositie De Meidenmarkt te bezichtigen. Daarnaast is het bijzonder om een kijkje te nemen in de monumentale visrokerij die zich op het museumterrein bevindt en het vernieuwde buitenterrein te zien. Genoeg reden dus om even langs het museum te gaan.
door Jeanet Huijgen • 19 mei 2026
Liefde, verleiding en traditie in Bunschoten Spakenburg
door Jeanet Huijgen • 2 april 2026
Op 1 april opende Rob van Muilekom, gedeputeerde van de Provincie Utrecht en Lauren Nagel, kinderburgemeester van Bunschoten-Spakenburg het vernieuwde buitenterrein van Museum Spakenburg. Om dit te vieren heeft het museum april uitgeroepen tot kindermaand en mogen kinderen van 4 tot en met 12 jaar de gehele maand april gratis naar binnen, onder begeleiding van een betalende volwassene. Bovendien heeft het museum nog meer leuke activiteiten in petto onder andere in de meivakantie.
door Michaël Koelewijn • 20 maart 2026
Tot eind 2026 is in het museum een hele bijzondere trouwjurk te zien. De van origine Surinaamse Hélène de Graaf‑Plein liet deze trouwjurk maken voor haar huwelijk in 2024 met de Spakenburgse Jan-Bort de Graaf. In deze jurk zijn elementen uit de Spakenburgse klederdracht verenigd met de klederdracht van Suriname. Hier leest u haar verhaal rond het ontwerp van de jurk en een technische beschrijving van de verschillende elementen van de bruidskoto.
door Jeanet Huijgen • 16 januari 2026
Vanaf donderdag 22 januari tot 18 mei 2026 is er in Museum Spakenburg een nieuwe expositie te zien. Deze tentoonstelling draagt de naam ‘Werf in verf’ en toont Spakenburgs werk van Jan Zwaan, zoon van de bekende kunstschilder Klaas Zwaan.
Meer berichten