De rode draad

Adriaantje de Jong • 1 september 2021

Borduren in Bunschoten-Spakenburg

In Museum Spakenburg is tot 28 augustus 2021 een tentoonstelling te zien over merk- en letterlappen.  
Het museum bezit een mooie collectie, maar de meeste stukken bevinden zich doorgaans in het depot. Het is opvallend dat deze familiestukken, die voornamelijk dateren uit de 19de- en 20ste- eeuw, vaak generaties lang zorgvuldig zijn bewaard en gekoesterd. In deze tentoonstelling worden ze voor het voetlicht gebracht. 
 

 

Veel vrouwen op leeftijd herinneren zich nog wel dat zij zelf een (rode)schoollap borduurden. Vanaf 1878 tot 1974 stond het vak 'nuttige handwerken voor meisjes' dan ook verplicht op het rooster van alle lagere scholen. 
Ze leerden kousen breien, stoppen en mazen, haken, borduren, naaien en soms ook patroontekenen. Deze vaardigheden waren uiterst nuttig, zeker omdat textiel tot in de jaren zestig kostbaar was. 

De merk- of letterlap werd uitgevoerd in kruissteekjes en meestal geborduurd met rode borduurzijde. De letters en cijfers waarop geoefend werd dienden om later het linnengoed van de uitzet te kunnen merken, met de beginletters of initialen van de eigenaar. Ook werden ze soms genummerd (om aan te geven hoeveel stuks er van het soort linnengoed was).
Vanaf 1974 veranderde het vak ‘handwerken’ in ‘textiele werkvormen’. Dit werd ook aan jongens onderwezen. Al gauw verdween het vak naar de marge en in 1985, bij de invoering van de ‘Wet op het basisonderwijs’ verdween het definitief van de lesroosters. 

Naast de schoolhandwerken wordt er in de tentoonstelling ook aandacht besteed aan de historie van het borduren in kruissteek. Al vanaf de 15de eeuw zijn er merklappen in de westerse wereld vervaardigd. De oudst bekende merklap in de collectie van Museum Spakenburg dateert uit 1771. Op deze merklappen zijn vaak ook veel patronen te vinden met een rijke symboliek, waarvan de meeste maaksters de betekenis overigens niet kenden; zij kozen wat ze mooi vonden of wat hun naailerares of moeder hen voorschotelde. 
 
Een belangrijk deel van de tentoonstelling is ingeruimd voor borduurlappen uitgevoerd in wol op stramien uit de 19de- en begin 20ste-eeuw. Dit type borduurlappen is ook wel bekend onder de naam Berlijns wolwerk. De patronen kwamen veelal uit Duitsland (voornamelijk Berlijn) en verschenen in grote oplage bij gespecialiseerde uitgeverijen. Ook kwam er speciaal garen op de markt in ontelbaar veel kleuren. De patronen en het garen werden enorm populair en het is dan ook niet verwonderlijk dat ook in Bunschoten-Spakenburg veel Berlijns wolwerk bewaard is gebleven. 
 
Wat alle merk- borduur- en letterlappen gemeen hebben is het persoonlijk karakter van het handwerk, dat door generaties vrouwen is beoefend. Dit vormt de rode draad en is zeker bijzonder om in deze tentoonstelling verzamelt te zien. 


Deel dit artikel

door Jeanet Huijgen 16 januari 2026
Vanaf donderdag 22 januari tot medio juni 2026 is er in Museum Spakenburg een nieuwe expositie te zien. Deze tentoonstelling draagt de naam ‘Werf in verf’ en toont Spakenburgs werk van Jan Zwaan, zoon van de bekende kunstschilder Klaas Zwaan.
door Michaël Koelewijn 7 januari 2026
Vanwege de sneeuwval is Museum Spakenburg vandaag, woensdag 7 januari, dicht. De omstandigheden zijn zo slecht dat het onverantwoord is open te gaan in verband met onze vrijwilligers en medewerkers. Geniet nu het kan van onze witte wereld ❄️. We hope u snel weer te kunnen verwelkomen.
door Jeanet Huijgen 6 oktober 2025
Van bodemschatten tot herinneringen, van opgraving tot huishouden: Deze avond zie je hoe geschiedenis overal om ons heen is. We maken een inspirerende tijdreis gedurende deze speciale editie van het Cultureel Café, georganiseerd tijdens de Maand van de Geschiedenis met het thema 'Natuurlijk'. Kom luisteren naar interessante lezingen en we sluiten af in Museum Spakenburg, waar je de archeologische vondsten zelf kunt bewonderen en kunt napraten.
door Jeanet Huijgen 23 september 2025
In de provincie Utrecht zit veel ‘verleden’ in de bodem. Bekende voorbeelden zijn de grafheuvels op de Heuvelrug, de Romeinse limes en de middeleeuwse plaats Dorestad. Maar er is nog veel meer gevonden, ook in Bunschoten-Spakenburg. Een selectie daarvan is te zien in de tentoonstelling ‘Een bodem vol vondsten’, die vanaf 24 september 2025 tot en met 3 januari 2026 te zien is in Museum Spakenburg.
door Adriaantje de Jong 11 september 2025
Zoals gebruikelijk is ook doet Museum Spakenburg ook dit jaar weer mee als locatie van de Kunstroute. Omdat dit evenement op 12 en 13 september, wederom samen valt met het weekend van Open Monumentendag is er besloten de deuren wagenwijd open te zetten. Dit betekent dat dit weekend het museum gratis te bezoeken is! Irene Dijkema is onze exposant en het is het laatste weekend van de tentoonstelling ‘Vissen naar historie’ over Peter Dorleijn en de Zuiderzeevisserij. Daarnaast is het bijzonder om een kijkje te nemen in de monumentale visrokerij die zich op het museumterrein bevindt. Genoeg reden dus om even langs het museum te gaan.
door Adriaantje de Jong 13 mei 2025
Kunstenaarscollectief Windkracht 10 exposeert vanaf 14 mei tot 1 september in Museum Spakenburg. De textielkunstenaars, afkomstig uit heel Nederland, lieten zich inspireren door het thema ‘Geloof, Hoop en Liefde’. Hun werk wordt binnen en buiten geëxposeerd en vormt een verrassend geheel in verbinding met de vaste presentatie van het museum.
Meer berichten